Yer teprenüvleri neden peyda ola?

 Yer teprenüvleri neden peyda ola?

Yerni areketke ketirgen yıqıcı adiselerniñ artında

Yer teprenüvleri tektonik plitaları çarpışqanda peyda olğan basımnıñ toplanuvından peyda ola. Soñunda plitaları biri-biriniñ yanından tayıp keçeler ve pek çoq energiya çıqıp, yerden seysmik dalğalar yollaylar. Sınıq olğan yer çoq vaqıt bir qaç kilometr yer astında ola; o, fokus ya da gipotsentr olaraq bellidir. Yüzde doğrudan-doğru onıñ üstündeki noqta epitsentrdir, mında zararnıñ çoqusı peyda ola. Yer teprenüvleri sıñır sızığınıñ çeşitine köre çeşit hususiyetlerge maliktir, lâkin olar suv astında peyda olğanda, büyük yıqıcılıqqa qabiliyetli balaban dalğalarnı qozğay bileler – bularğa tsunami deyler.

Yer teprenüv dalğaları

Yer qabuğından seysmik dalğalar nasıl keçeler

Birinci dalğa

R dalğaları Yer qabuğından ögge-artqa yürip, yerni dalğağa köre köçüreler. Olar dalğalarnıñ eñ tez areketleridir, tahminen 6-11 km/s (3,7-6,8 mil/s) suratnen keteler ve adet üzre apansızdan teprenüvnen birinci olıp keleler.

Ekinci dereceli dalğalar

S dalğaları dalğa yönelişine perpendikulâr olaraq aşağı-yuqarı areket eteler ve Yer qabuğında yıqıluv areketini doğuralar. Olar R dalğalarından yavaş, tahminen 3,4—7,2 km/s (2,1—4,5 mil/s) suratnen keteler ve suvlu degil de, tek qattı madde içinde areket ete bileler.

Sevgi dalğaları

R ve S dalğalarından farqlı olaraq, yer üstü dalğaları tek Yer yüzü boyunca areket eteler ve çoq yavaş ola. İngiltere seysmologı A. E. H. Lavnıñ adını taşığan sevgi dalğaları eki çeşitten tezcedir ve yerni dalğanıñ yönelişine perpendikulâr olaraq, bir taraftan ekinci tarafqa çayqaylar.

Reley dalğaları

İngiltere fizigi lord Reyliniñ adını taşığan Reley dalğaları — yerniñ elliptik arekette qaltıramasına sebep olğan yüzü dalğalarıdır. Yüz dalğaları zelzele vaqtında soñki kere keleler, amma olarnıñ ketirgen küçlü çayqaluvından çoq vaqıt infrastrukturağa eñ çoq zarar ketire.